Ingkang dipun wastani kawruh Sastra Jendra anênggih punika pituduh
ingkang sanyata, anggêlarakên dununging kawruh kasampurnan, winiwih
saking pamêjangipun para wicaksana ing Nungsa Jawi, karsa ambuka pitêdah
kasajatining kawruh kasampurnan. Kawruh Sastrar Jendra Hayuningrat
pangruwat barang sakalir, kapungkur sagung ra
rasan
ing kawruh tan wonten malih, wus kawengku sastra-di,
pungkas-pungkasaning kawruh, ditya diyu raksasa myang sato isining
wanadri, lamun weruh surasane kang Sastra Jendra saged rinuwat dening
bathara, sampurna patinireki, atmane awor lan manungsa, manungsa kang
wus linuwih yen manungsa udani awor lan dewa patinipun, jawata kang
minulya mangkana duk miyarsa tyasira andhandhang sastra. Ingandhap
punika wedharing kang Sastra Jendra Hayuningrat saking Serat Lokapala.
Pupuh 177
Dhandhanggula
1. Mas Cebolang kalawan Nurwitri rêsêping tyas de binojokrama tan
mantra-mantra yrn nêbe, supêkêt imbal wuwus, dyan tumênggung maringkên
aglis, srat Lokapala kawya, dumuginya kondur, risang Rama mring
Ngayodya, lah anakmas kinarya sasamben linggih, jujugên kaca sangga.
2. Caritane sang Prabu Sumali, ing Ngalengka kala puruita, mring
Bagawan Wisrawa-ne, sêrat tinampan sampun, wus binuka turira aris, nuhun
kauningana, estu jugul punggung, têmbung tuwin sêkarira , sajêg ulun
sawêg sapisan puniki, sumêrêp sêrat kawya.
3. Sagêd maos
nanging dlêmik-dlêmik, dyang tumênggung alon angandika, lah rêka wacanên
wae, ywa nganggo têmbang lagu, wus winaca kalankung rindhik, angel
kêdaling lesan, dyang tumênggung nuntun, miwah anjarwani pisan, ragi
lanyah nggigit suraosing tulis, têmah kataman rimang.
4.
Wêdharing kang Sastra Harjendra di, wus tinangkêp sêrat kang winaca,
makidhupuh trapsilane, ing nayana mawêlu, dyan tumênggung mesêm ing
galih, ing tyas tan kasamaran, kalejêming sêmu, minawas wawas jroning
tyas, anaratas pantês lamun dentêtêsi, luwês lon angandika.
5.
Babo jêbeng ngagêsang puniki, mrih waspada pandoming kadadyan, kang
pasthi ring pangesthine, panjutaning tyas tuhu, tarlen kawruh jiwa
sajati, mangsa suryaning alam, wikan kang manglimput, myang pandak
panduking driya, kasantaning udaya kang anartani, ing surasa kêrtarta.
6. Kang kapusthi pangesthining kapti, tan lyan mamang katamaning
tingkah, ing tumitah mammrih lanteh, tinêtah siang dalu, tinalisik
osiking ati, tiniti mrih tetika, kasidaning dunung, dumunung reh
sangkan-paran, aywa samar pamoring kawula Gusti, mangkana duk miyarsa.
7. Mas Cêbolang matur mangênjali, dhuh pukulun sêmbahan kawula,
mugi mêlasa ta mangke, maring pun mudha punggung, kang tuhu tan
satmateng gati, ring silastutining tyas, trapsilaning tuwuh, tumuwuh
tanpa pituwas, têmah tiwas ing pangesthi tanpa dadi, saking kirang
wêjangan.
8. Ingkang wijang jerenganereki, pakartine ing reh
jagad raya, tan mantra uning jatine, marmantakêdah matur, minta tanya
kawruh kang jati, jatine kang winastan, kawruh kang linuhung, Sastra
Jendra Hayuning-rat, ing nguni kang piningit Jawata luwih, myang kang
ran Sastra Cetha.
9. Mênggah têgêsipun kadospundi, miwah
dununging pikajêngira, kang wijang wiji-wijine, dyang mênggung maluya
rum, dhuh anakmas kalangkung rungsit, mungguhing patanyanta, Sastra
Jendra iku liring sifat kayuwanan, -nira Sang Hyang Endra kang mêngku
ling-aling, badaling Hyang Wisesa.
10. Yen wus wikan ing
kajateneki, sayêkti yen têtêp hayuningrat, lire raharjeng jagade, dene
ta inggahipung, Sastra Cêtha dipun wastani, liring kang Sastra Cêtha,
kalêpasanipun kawaskithaning panunggal, nora samar sangkan paraning
dumadi, dumadya mardikeng-rat.
11. Lire pamijining jagad yêkti,
marma tan kenging kengis ing kathah, sinêngkêr ing Batara-ne, kajaba
para Dewa ku, kang linilan ing Jawata di, Sang Hyang Sukma Kawêkas,
myang jalma linuhung, kang katimeng pamêsunya, puja brata sinung wahyu
dyatmikani, nanging mawa prabawa.
12. Guntur wisesa myang guntur
agni, guntur bumi miwah guntur braja, guntur ranu myang gunture,
awang-awang punika lamun datan tumama yêkti, pratandha katrima, dene
cihnanipun, ingkang datan katrima, yêkti sirna tanpa sesa ing dumadi,
marma ta wis kaduga.
13. Mêdhar ngilmi gaibing Hyang Widdhi, saking
makatên ing purwanira, jrih sikuning Hyang Murbeng reh, nanging ta
puntonipun, reh ta sami ngudi wawadi, mrih sidhine kasidan, titising
pangawruh, kasampurnaning ngagêsang, kadipundi mungkêring reh tekat
yêkti, mrih babaring kamulyan.
14. Yêkti wontên upamane anti, ing
pangrêman sarta kang tan lana, kumalêkêrên dadine, tan nêtês dadinipun,
tanpa kardi dennya dumadi, tiwas tanpa pituwas, kangelan saumur, luhung
aywa dumadia, manungsa yen tan sampurna gêsangneki, lir sato tanpa
tekad.
15. Babukaning carita ing nguni, karsaning Sang Hyang
Girinata, angumpulakên ing kawruhe, wit saking mêntas kawus, kawruh jati
kalindhih dening, Rêsi Kanekaputra, mila tinartamtu, ngumpulkên para
kadang Dewa, Rêsi Nrada kalih Bathara Basuki, tiga Sang Hyang Sriyana.
16. Iya iku kang sinêbut nami, Sang Hyang Panyarikan paparabnya,
kalawan putra kaliye, Bathara Endra dwi Wisnu, samya têdhak pucuking
wukir, ing ardi Jamusdipa, dennya mêdhar kawruh, sawusing pêpak sadaya,
Sang Hyang Guru ambukani kawruh jati, ing ngarêp wus binabar.
17.
Purwaningkang dumadi rumiyin, ingkang wrêda pribadi pan cahya aulya
dahana rumiyin, ingkang wrêda pribadi panca jaladri, puniku pinabênan,
ing Kanekasunu, ing pangancas taksih lêpat, de mangeran marang
kahananireki, sisip-têmbire* (sisip-sêmbire) dadya.
18. Sumurupe
têteja sayêkti, sarta maring kêkuwung maring wangkawa, amarga ing
sadurunge, isining rat kadulu, maksih awang-uwung awingit, wus ana swara
kadya, gêntha keleng ngungkung, iku Sang Hyang Girinata, sru anggilut
jablasing surasaneki, Bathara Nrada sigra.
19. Mêjangakên ing atur
dumêling, manis tutuk tatasing kang sabda, Hong Hyang Hyang ulun
yêktine, mênggah ta sagungipun, kawontênankesthi kajatin, kajatosan
punika, wonten kahaneku, saksine wontên wonten manungsa, jagad ingkang
manungsa estu tan pangling, lawan jagading donya.
20. Mila
binasakkên saderenging, wontên cahya wus ana swara, apindha gêntha
kakêleng, pinika wardinipun, liring swara ingkang kapyarsi, yeku bawa
jatinya, gêntha jatinipun, kantha-kanthining kang warna, kêkêleng pan
dudunungan jatineki, anjinging kang bicara.
21. Dununging bawa neng
kantha singgih, kantha punika sayêkti samar, samar elek satuhune, elok
gaib liripun, dene gaib punika mawi, sasandha kadadosan, babasaning
catur, nora warna datan rupa, amimbuhi sipat wawarnen sakalir, tan
ênggon ora arah.
22. Nanging tansah dennira nglimputi, sagung
ingkang gumêlar neng donya, ngandika tanpa lesane, muhung nyawa puniku,
ngganda tanpa garananeki, muhung purba kewala, myat tanpa netraku,
muhung saking ing waskitha, amiyarsa tanpa karnanira kalih, muhung
saking wisesa.
23. Myang angraos tanpa raos nênggih, muhung
pangraos sajatinira, dene ta kosok wangsule, purwaning ana estu, saking
ora witipun lair, saking ing kabatosan, witing rame estu, saking ing
ênêng sanyata, wit gumêlar saking ing sonya sayêkti, nanging aywa
kadriya.
24. Tawang-tuwang tanpa wasananing, bêbasane mangeran
kumandhang, wusing atur ulun mangke, sirik saestunipun, anênampik tanapi
milih, kalamun anampika, ing sadayanipun, kang gumêlar ngalam-donya,
punapinggih tan ginulung malih, kalamun amiliha.
25. Punapa tan
uninga manawi, sakehing kang kawontênan apan, saking gaib sejatine, babo
ywa nganti kerut, utamine mandar ngurubi, myang sampun kawimbuhan,
malah asung wimbuh, punika kewala cêkap, dhumatêng ing dunungnya
pangsethi jati, jatining kauwusan.
26. Sigêg ture Sang Kanekasiwi,
Sang Hyang Guru sawusing miyarsa, saklangkung lêga ing tyase, rumaos yen
panuju, dennya darbe pangesthi bangkit, kadya Sang Hyang Athama,
ngratoni sawêgung, de kang nama Hyang Athama, ing srat Jitabsara
panjênêngan Nabi, ya Adam Abul Awan.
27. Sang Hyang Guru nulya
dhawuh maring, para kadang Dewa miwah putra, bisa-a ngudhuni*
(ngudhoni/nguruni) ing reh, ambawa-rasa iku, Hyang Basuki wacana aris,
mênggah atur punika, wus lêrês sadarum, namung ing pamanggihingwang,
sawêg têlêng dununging pangesthi jati, mring Kang Murbeng Gaiba.
28.
Analisir pantoging kang gaib, namung dunungipun kang pinurwa, ing
suraos wau dereng, Hyang Guru ngndika rum, palibaya pantareng mami, mara
katêrangêna, babar-pisanipun, sabda dadining kasidan, Hyang Basuki
mangênjali turira ris, mêdhar wangsit angandhar.
29. Dhuh pukulun
saking wasitaning, guru-ulun Pêksi Rukmawatya, wukir Mahendra dhepoke,
Hyang Kang Murbeng Gaibul, lajêng murweng anasir rannya, gêni bumi angin
we punika dadi, kaananing manungsa.
30. Latu dadya napsune kang
jalmi, martandhani cahya catur warna, abrit cêmêng jêne putih, bumi
badan jasmanu, martandhni sakawan warni, kulit daging myang tosan,
sungsum jangkêpipun, angin kaananing napas, pan ing lesan ing grana ing
netra kalih, myang pamyarsaning karna.
31. Dene toyo dados
kaananing, êroh catur isining wiryawan, ing Jitabsara têmbunge, inggih
asrar puniku, roh jasmani êroh kewani, êroh nabati lawan, roh nurani
catur, punika bilih kawula, sigêg ture Bathara Basuki sukci, mangkya
Sang Hyang Sriyana.
32. Matur alon ring Hyang Odipati, dhuh pukulun
sang Padawinênang, manawi ing wasitane, ing gurunadi-ulun, parab Rêsi
Pramana tunggil, saking pangraos-amba, langkung tlêsihipun, ingkang wus
kasêbut ngarsa, pasêmone Sang Hyang kang Amurbeng gaib, mênggah
pralambangira.
33. Catur sastra-suwara winarni A, I, O Rê*) myang
antanwyanjana* (urut-urutaning aksara Jawi), sastra tridasa saptane,
makatên wijangipun, aksara A () mila puniki, angka sakawan () lawan,
aksara SA () wau, mênggah ing pikajêngira, pan wijining panunggal kawan
prakawis, Bahni bantala bajra.
34. Myang baruna wijangipun nênggih,
agni bumi angin miwah toya, dene aksara BA () sinung, cêrêg ngandhap ()
pikajêngneki, bayi dene tan sondha, dados wujudipun, manungsa ingkang
sampurna, sarwa sangkêp tan wontên kang kirang luwih, aksara O ()
wijangnya.
35. Mila aksara WA () denpasangi, aksara DA () mênggah
pikajêngnya, mungêl wêdal ing têgêse, pan katingal puniku, aksara Rê ()
wijangireki, mila PA cêrêg ngandhap, padha kanjêngipun, antara ing
têgêsira, sampun jangkêp catur swara têgêsneki, gantya wijiling dênta.
Pupuh 178
M i j i l
1. Myang wyanjana ing jarwanireki, pêpêking ponang wong, nanging
dereng mawa repa lire, mabusana jangkêping pakarti, lir jabang duk lair,
sing garbaning biyung.
2. Muhung Swara pracihnaning urip, de
wujuding karo, sastra dwidasa lan pasangane, yeka kang ran
dênta-wyanjaneki, ha na ca ra ka- ki *) (); sapiturutipun.
3.
Ha na ca ra ka têgêsneki, won duta kinaot **) (wonten duta kinaot),
dunungipun winangsul swarane, ka ra ca na ha lire puniki, lesan ngucap
ing da ta sa wa le-ku *) ().
4. Têgêse Dat kacihna swareki,
dununging suraos, wangsul swara la wa sa ta da-ne, nggih punika
pratandha salami, pa dha ja ya nya-ki, () lire sami unggul.
5.
Pan punika pancadriya yêkti, dununging suraos, wangsul swara nya ya ja
dha pa-ne, lirnya tan pêgat pangidhêpneki, ma ga ba tha nga-ki (),
nênggih têgêsipun.
6. Babatangan sarira puniki, wit dadosing
kawroh, dunungipun winangsul swarane, nga tha ba ga ma têgêsireki,
ngentha satataning, ngantareng Hyang Agung.
7. Sajatine wontên
manungseki, srêngkaraning raos, liring srêngkara abên-manise,
rasa-rumangsa saliring osik, kawula lan Gusti, pamor ing sawujud.
8.
Dene pasangan pêcahireki, ricikan rajah wong, munggeng angga
makatên wijange, ha () lidhah mila dipuntêgêsi, ngetokkên sakapti, awit
lidhah wau.
9. Anut pakening karsa sayêkti, clupakan netra ro,
pasangan na () mila ing têgêse, katêrangan wit luwakan aksi, pan karya
wênganing, Hyang Pramana tuhu.
10. Pasangan ca () tangan têgêsneki,
kancuhaning batos, awit tangan dados kancuhane, osiking tyas nartani
pakarti, ra () manik winardi, sosotya punika.
11. Wit têrsandhanira
wontên manik, rahsa saraseng don, kang manrangi ing lair batine, ka ()
cangklakan pundhak denwêrdeni, kukuh dene kardi, pikuwating bau.
12.
Pasangan da () kalamênjing warni, apanjang kinaot, wit manjangkên ing
jangga wujude, pasangan ta () cangklakaning sikil, winastan cacêthik,
prênah têgêsipun.
13. Dene dadya lantaran yêkti, kuwatin
ngalunggoh, anartani tata-trapsilane, pan minangka lambaraning takrim,
antuk suku kalih, dadya ugêripun.
14. Pasangan sa () jaja
antaraning, têgêsipun golong, dene dadya kanthi sayêkti, awit jaja
dununging piranti, pirantining urip, parabot kang parlu.
15.
Pasangan wa () bau ingkang kering, tinêgêsan karo. Dene dadya kanthi
sayêktine, bau kanan lalawananeki, jangkêping pakarti, bau ro puniku.
16. Pasangan la () gêgêr kanan kering, têrusan njaba jro, dene nêrusi
jaja ngajênge, pasangan pa () lambe ngandhap nênggih, mila dentêgêsi,
patitis puniku.
17. Dene bangkit mijilkên yêkti, pangucap cumêplos,
tan kaleru tampining osike, pasangan dh () nnggih dentêgêsi, dadalan
sêjati, wit dhadha puniku.
18. Dados margi pratandhaning uirp,
kakêtêg ing jêro, mangka paliwaraning Atmane, pasangan ja () sandhing
thêthêngiling, jaja dentêgêsi, patitis puniku.
19. Dene dados
pangajênging ciri, ayu kajêngipun peranging kono, aksara *) (wujuding
aksara tuwin pasanganipun sami) ya () babau kanane, tinêgêsan cuthat wit
nampeni, karêntêging ati, tumindak sakayun.
20. Pasangan nya ()
luwakaning ngaksi, kang kering kinaot, mila tinêgêsan mulung lire, dene
bangkit amêngani kapti, sasmitaning liring, ngênani panuju.
21.
Pasangan ma () janggut dentêgêsi, bundêran wang karo, aksara ga *)
(wujuding asksa sami kalaiyan pasanganipun) () jangga wingking lire,
agêng dene panggenaning nginggil, sanginggil angkeki, kêrêtang pok gulu.
22. Pasangan ba () pasu wujudneki têgêsira karo, lire kêmbar nrambahi
mukane, pasangan tha () wujuding thi-athi, tinêgêsan nênggih, tulising
mukeku.
23. De mimbuhi asrining suwarni, antareng karno ro,
pasangan nga () nênggih bolongane, ing grana mila dentêgêsi, pangingsêp
wit saking, panggandasmareku.
Pupuh 179
Asmaradana
1.
De cêcêg () grana lirneki, sami lawan aksara nga, wulu () sirah ing
têgêse, pêpêt () têgêse mbun-êmbunan, layar () lirira jaja, sami lawan
ra punika, dene cakra () têgêsira.
2. Midêr lawan amêngkoni,
yeku dhadha têgêsira, ingaran sawarga lire, pangiraning tyas punika,
kawêngku jroning dhadha, marma pasangan dha jumbuh. Pikajênge lawan
cakra.
3. Taling () têgêsira kuping, tarung () thêthêngêling
karna, ingaranan srêngkara, abên-manis têgêsipun, marma ingaran
mangkana.
4. Krana dadi lantaraning, pacampuring rahsa mulya,
dene wa () gêmbung têgêse, pan punika bau kiwa, pengkal () pan bau
kanan, wignyan () cangkêm têgêsipun, ing dununging pamicara.
5.
Winastan wisarja nênggih, lire bêcik klawan ala, saking tutuk ing
margane, rinan malih awiyarja, luwih bêcik têgêsnya, saknya malih
têgêsipun, nut sapakon têgêsira.
6. Pakoning manah sayêkti,
mulya sae nulya ala, tutuk darma mêdharake, pangkon () pandhaku lirira,
ingaranan pêjahan, sing aksara kang pinangku, sayêkti wujud manungsa.
7. De cahya kawan prakara, cêmêng abrit jêne pêthak, nênggih ing
panjing surupe, cahya cêmêng anjingira, sumurup cahya rêta, rêta manjing
surupipun, nênggih maring cahya jênar.
8. Jênar manjing
surupneki, maring cahya ingkang pêthak, cahya pêthak ing surupe, maring
cahya mancawarna, cahya kang mancawarna, mring cahya mancorong iku,
nênggih panjing-surupira.
9. Cahya kang mancorong manjing,
mring cahya mancur surupnya, cahya umancur surupe, mring cahya wêning
punika, cahya wêning surupnya, mring cahya gumilang iku, cahya gumilang
surupnya.
10. Marang cahya ingkang gaib, têgêse gaib pan samar,
kendêl Sriyana ature, Hyang Guru kelangkung suka, karênan ing wardaya,
dene ta punika kawruh, kapralambang saking sastra.
11. Sang Hyang
Sriyana sinung sih, pinaraban Panyarikan, jawata jumurung kabeh,
mangayubagya ing karsa, sigêg Sriyana turnya, tandya Sang Endra
sumambung, matur sarwi ngaraspada.
12. Saking raosipun maksih,
kadho-kadho ing pangancas, nênggih dhatêng ing kajaten, awit
maksihkaroneyan, bokbilih tidha-tidha, pamanthênging tyas kalentu, korup
dhatêng panguripan.
13. Manawi pamanthêng kami, namung riningkês
kewala, dhatêng ênêng lan êninge, dene dadose dumadya, rupa warna
busana, pangracutipun pan namung, rasa ambu warna rupa.
14.
Mênggahing pangancas-kami, saestu datan nalimpang, muhung mring nukat
gaibe, pukulun pangraos amba, wus tan ana tisna-a, nêtês naratas wus
putus, wasana ulun sumangga.
15. Sigêg Sang Hyang Endrapati, dennya
medhar pangawikan, mangkya Hyang Wisnu ature, nuwun mênggah aturira,
risang Hyang Panyarikan, kawruh kapralambang dhaup, lawan sastra
samoanya.
16. Ingkang punika mêwahi, têranging kang sasêrêpan,
mênggah saking wasitane, Sang Ngusmanajid gurwamba, kaananing manungsa,
punika anunggil dhapur, lan kang nglimputi sarira.
17. Purwanya
namung satunggil, kadamêl kalih ilapat, dene ta binasakake, kakalih
ingkang ilapat, langkung kang amicara, winastan kalih saestu,
winastanana satunggal.
18. Sayêktosipun satunggil, mênggah sastra
tanah Ajam, kang tumrap angga kathahe, jangkêp tigangdasa sastra, saking
enget kuwula, Hyang Pramesthi ngandika rum, mara kulup wêdharêna.
19. Sang Hyang Wisnu mangênjali, sareh wêdaling wacana, alip (…ﺍ…)
maripat kalihe be (…ﺏ…) bolongane kang grana, te (…ﺕ…) ing utêng
dunungnya, se (…ﺙ…) daging jim (…ﺝ…) sirah lungguh, ke alit (…ﺡ…) karna
kang kanan.
20. Ke ageng (…ﺥ…) karna kang kering, dal alit (…ﺩ…)
bau kang kanan, dal agêng (…ﺫ…) bau keringe, ra (…ﺭ…) iga têngên kiwa,
je (…ﺯ…) iga ingkang kiwa, sin alit (..ﺱ….) têngêng kang susu, sin agêng
(…ﺵ…) susu kang kiwa.
21. Sad (…ﺹ…) lambung kang têngên nênggih,
êdhot (…ﺽ…) lambung ingkang kiwa, te (…ﻁ…) kukulung ati nggonne, dha
(…ﻅ…) ing jantung dunungira, ngain (…ﻉ…) pupu kang kanan, ghin (…ﻍ…)
pupu kiwa dumunung, fe (…ﻑ…) suku têngên ênggonnya.
22. Khaf (…ﻕ…)
ing dhêngkul têngên nênggih, kaf (…ﻙ…) suku kiwa dunungnya, lam (…ﻝ…)
ing wêtêng, min (…ﻡ…) otote, nun (…ﻥ…) balung, wawu (…ﻭ…) gigirnya, ehe
(…ﻫ…) tlapakan kanan, lam-alip (…ﻻ…) dunungipun, aneng lathining
manungsa.
23. Ambyah (…ﺀ…) dhêngkul kiwa nênggih, ya (…ﻱ…) tlapakan
ingkang kiwa, jangkêp sastra tridasane, mangkya rêringkêsanira, badane
kang manungsa, ing saestunipun sampun, inggih angucap piyambak.
——————
*) Alip dumugi ya ing pada 19 dumugi 23, aksara Arab tigangdasa,
panyêratipun Latin kirang cocok kaliyan ungêlipun, mila ing wingkingipun
kasêrat aksara Arabipun ing kurungan (……) ingkang boten perlu kawaos.
Aksara Arab wau ing buku aslinipun botên kaserat. Ing ngriki
katambahakên murih cêthanipun.
24. Makatên panabdaneki, Ashadu
Allah illaha, Illa Allah de wijange, As kulit ha dagingira du gêtih,
Allah, urat ilaha iku babalung, illa sungsum Allah utak.
25.
Manungsa kalamun guling, mangka matrapkên sukunya, kakalih dhinempetake,
dumadi wujud sajuga, dlamakan kalih pisan, tinapakkên sikut kakalih
tumumpang.
26. Aneng ing prajaneki, asta kekalih kinêmpal, dados
sajuga wujude, ingadêgakên sadaya, punika sampun tansah, anêbut ing
namanipun, tuwin namaning Pangeran.
27. Gumaluntung ingkang jalmi,
punika mungêl Muhammad, dene pratingkahe sare, mungêl Asmaning Pangeran,
Allah Pangeraningrat, kang murbeng pasthi satuhu, wijange kawikanana.
28. Awit ing sirah dumugi, pungkasan ingkang jangga, aksara min (mim)
awalane, pinêcah dumadya tiga, kêlênging kalih netra, manjing mring
Dating Allahu, kang kalair sadayanya.
29. Mênggah kajêngipun
nênggih, dhatêng makripat mukadas, mungêl la ing grêbanane, mangkya awit
ing pranaja, dumugi cêthikira, aksara ahe (ehe) punika, lajêng kawijang
triwarna.
30. Wujudipun khe manjing maring, Sipat Allah kang lair
pan, dene punika kajênge, maring Kakekat mukadas, grêbanipun winawas,
anênggih tan liyan namung, ing ungêlipun Illaha.
31. Lajêng wit
jênthik dumugi, ing dhêdhêngkul kering kanan, punika min (mim akirane,
ugi einijang titiga, wujuding kang aksara, manjing maring Asma Allahu,
ingkang kalair sanyata.
32. Kajêngipun tan lyan maring, dhatêng
tarekat mukadas, ginêrba ungêle, muhung maring lapal Illa, pungasan
winursita, awit kakalih kang dhêngkul, dumugi driji dlamakan.
33.
Yeku aksara dal yêkti, lajêng kawijang titiga, wujuding kang aksarane,
manjing mring Apêngal Allah kang, lair de kajêngnya, mring Sarengat
mukadasu, grêbanipun mungêl Allah.
34. Aturulun sampun titi,
kawontênaning wasita, muhung amrih ywa tumpang so, winujudakên ing
gambar, tinrapkên ing ron êtal, ciniren katranganipun, gambar kalih dyan
binabar.
35. Mawa cahya anêlahi pindha ulading (alading dahana,
ubaling) dahana, surem Hyang Rawi sorote, binarung swara gurnita, kilat
thathit liwêran, horêg sapta bantalaku, mêsês kanang bayu bajra.
36.
Lir kinêbur kang jaladri, pêthite Hyang Antaboga, kumitir horêg
anggane, satêmah ingkang bantala, gonjang-ganjing ruhara, ardi Jamusdipa
njêpluk (njêbluk), kadi papêdhut rinaras.
37. Sang Bathara
Odipati, Sang Rêsi Kanekaputra, miwah Sang Hyang Basukine, Hyang Rndra
Hyang Panyarikan, wus sadaya tan kuwawa, anyêlaki gambar wau, lir
sinambêr gêlap lêpat.
38. Sadaya wus dhawah saking, palênggahan
sowang-sowang, sumaput lir nir jiwane, muhung Sang Bathara Suman, tan
owah dennya lênggah, gambar kalih dyang ranacut, wus sirna kang
gara-gara.
39. Nahên kang gumuling siti, pungun-pungun wus waluya,
wangsul mring palênggahe, karsane Hyang Mahanasa, sadaya kang kawêdhar,
dening Hyang Bathara Wisnu, dilalah samya kalepyan.
40. Kadya
anggane angimpi, wungu nendra tan kengêtan, dhumatêng ing supênane,
muhung Sang Hyang Guirinata, jroning tyas gung ginagas, ginilut
jumbuhing kawruh, tambah ingkang pangawikan.
41. Mangkono Hyang
Wisnu Murti, graiteng tyas datan samar, dhumatêng kaanane, pinunggêl
kang pangandika, amangsuli pangiwa, mangkana ing aturipun, dhuh Hyang
Hyang Padawinênang.
42. Aturnya Kanekasiwi, myang Basuki
Panyarikan, tanapi Endra ature, ingkang Makatên punika, inggih lêrês
sadaya, nanging ing pamanggihulun, panggêlar panggulungira.
43.
Taksih tumpang so tan mathis, manawi ing wasitanya, guru ulun Sang
kinaot, Ngusmanajid ingkang usman, asalipun manungsa, inggih saking hêb
satuhu, tumurun pan dados cahya.
44. Kasumupan ponang bumi, dahana
maruta tirta, makatên mênggah dununge, jasat napsu napas rokyat
(rohkyat), ingkang rumiyin dadya, ponang rohkyat napas napsu, kapat
jasat kanthinira.
Pupuh 180
Kinanthi
1. Sawêg samantên
turipun, dennya mêdhar sabda rungsit, Hyang Guru aris ngandika, eh kulup
bênêr sireki, apa tan unggul dahana, de sira unggulkên bumi.
2.
Luwih asor bumi iku, yêkti unggul ingkang agni, Hyang Wisnu matur
manêmbah, sami lêrêsipun ugi, manawi bangsaning Ejan, linuhurkên ingkang
agni.
3. Awit asal saking latu, luhuripun saking jin, Banujan
jin Idajila, ing srat Jitabsara sami, Sang Hyang Handyan Hayang Banujan,
di Anjiyasmal jibai.
4. Hyang Guru malih tanya rum, balik sira
iku kaki, asalmu saka ing apa, Wisnu matur mangênjali, ulun manungsa
kajiman, nanging luhur ingkang saking.
5. Manungsa
sayêktinipun, kaliyan kajiman mami, eh kulup apa ta nora, rumuhun
bangsaning Ngêjin, lêrês pukulun punika, nanging tumtaping ring mami.
6. Miwah sarira pukulun, punika rumiyin janmi, kang awit Dang
Hyang Ad-Hama, Sang Hyang Siwa ingkang ugi, Nabi Sis minulya, punika
manungsa jati.
7. SarVng ing dumuginipun, Sang Hyang Nurcahya
ing ngarsi, nVnggih nama Sayid Anwar, lajêng Sang Hyang Nur-raseki, Sang
Hyang Wênang Sang Hyang Tunggal, sirna kamanungsaneki.
8.
Jisim rohkani sadarum, tan katon dipuntingali, sarêng dumugi paduka,
amêngku ing Alam kalih, sagêd botên katingalan, saged katingal ing
jalmi.
9. Amargi kanjêng pukulun, mangesthi sagêd ngratoni,
manungsa lir Hyang Ad-Hama, Hyang Guru ngandika malih, bênêr kaya
tekatira, amung kanggo mênang êndi.
10. Tekatira kang saestu, apa
manungsa apa jin, Sang Hyang Wisnu aturira, ulun angge lair batin, ing
batin manungsa-tama, ing lairipun pan êjin.
11. Wit ulun urutkên
estu, asale jiwa rageki, kamanungsan ulun asal, saking luluhur pribadi,
mila kangge kabatinan, amarga jalu pinasthi.
12. Dados
lalantaranipun, kang wontênkên *) (ngawontênakên) jiwa mami, mênggah
kajiman kawula, saking ing leluhur estri, kang awit Sang Hyang Nurcahya,
kamantu dening Raja Jin.
13. Mila punika pukulun, kawula anggêp
ing lair, eh kulup têlênging tekat, apa ora anêtêpi, babasan kabali
sura, myang sungsang bawana balik.
14. Bathara Wisnu turipun, boten
ing saestu neki, ing ngandhap ing nginggil kebalt, kawêngku ing têngah
awit, wontênipun winastanan, ing ngandhap tuwin ing nginggil.
15.
Yeku ancêr-ancêipun, wontên ing manungsa jati, Sang Hyang Guru duk
myarsa, asru karênaning galih, babo atmajengsun Suman, sira angunggal
pangesthi.
16. Kalawan ing jênêng-ingsun, mangkya sira su wêwahi,
paparaba Narayana, mratandhani kahananing, sira manungsa sanyata, Sang
Hyang Wisnu mangastuti.
17. Para jawata sadarum, abipraya
nêmbadani, sasampunira mangkana, Sang Hyang Wisnu nulya kardi, ekal
cakra dadya tandha, bundêring santoseng ati.
18. Nahan ta Bathara
Guru, sawusira amiyarsi, ature kadang dewa, lan putra Bathara kalih,
tyas langkung marwata suta, sinung ilhaming Hyang Widhi.
19. Sadaya
sampun kacakup, datan ana ingkang cicir, dhawuh wijiling kang sabda,
kadang dewa sadayeki, myang putranipun bathara, ing samangkya karsamami.
20. Kumpulung kawruh sadarum, ingsun dadekkên sawiji, minangka
wawatoning kang, kawruh kadeatan adi, dadiya gêbênganira, suteng-ulun
Endrapati.
21. Nanging ingsun kêkêr kukuh, sarta ingsun waranani,
lawan hya kongsi kajambar, sadhengahing manungseki, supayane iku haywa,
madhehkên ing Jawata di.
22. Marmane manira asung, pralambang iku
yen bangkit, iya dadya manrimanya, ingkang sarta banjur dadi, ing
Sanstra Cêtha priyangga, ing sadurungira dadi.
23. Ing Sastra Cêtha
puniku, apan ta ingsun-aranni, Sastra jendra ayuninrat, pangruwat diyu
rasêksi, wanara salaminira, dêlahan nunggal jalma-di.
24. Iku ta
ing lairipun, dadiya ambêk bumi, mungguh ta ing kabatinan, dumadiya
pancadaning, sangkan paraning dumadya, nunggal kawula lan Gusti.
25.
Mratandhanana saestu, kanugrahan ingkang dhingin, limang ukara kehira,
dumadi ambêgireki, mungguh ta ingkang ingaran, Panca purwanda
pangrawit.
Pupuh 181
S i n o m
1. Kang dhingi ambêging
surya, kapindho ambênging bumi, katri ambêging maruta, catur ambêging
jaladri, panca ambêging langit, ing sapangkat maneh iku, aran Panca
Dumadya, iku kadadyanireki, apan uga tumangkar limang prakara.
2.
Kang dhingi babaring tigan, dwi lêpasing sastra-lungit, tumamaning
punglu tri-nya, catur pêdhang lumaraping, lima rêmbêsing warih, ing
sapangkat maneh iku, aran Panca Pranata, dadi pratandhanireki, apan uga
tumangkar limang prakara.
3. Mandhêg iku kang kapisan, angkêr
ingkang kaping kalih, sumunu kang kaping tiga, sumulap kaping patneki,
mamarap ping limeki, dadi tri golonganipun, lah para kadang dewa, lan
putra bathara kalih, kono padha surasanen tranging nala.
4.
Kadiparan karêpira, lawan kadadeyaneki, nahên para kadang dewa,
lositanireng panggalih, bangkit mbabarkên nanging, tan sagêd
panangkaripun, tuwin kakalih putra, asagêd mêcah ananging, tan kuwawa
maradhahi kang surasa.
5. Sadaya matur sumangga, Hyang Guru
ngandika malih, eh kadangingsun pra dewa, lan putraningsun kalih,
marmanira sireki, ywa ngaku pintêr kalangkung, mundhak kablingêr padha,
kang awit babasaning ling, jalma pintêrpasthi kasor dening jalma.
6.
Kang sugih pratikel tatas, de jalma pratikel awig, kasor dening
jalma ingkang, inggil luhur misesani, margi margi kang Murbeng pasthi,
anamtokkên jênêngingsun, ginadhuhan wisesa (ginadhukan kang wisesa),
lwih kuwasa jênêngmami, sumurupa duninunging andikaningwang.
7.
Mungguh abênging kang surya, amongat têmbungireki, jarwane among samoa,
awit ta ananing rawi, tansah angon sakalir, ngulatkên sakeh tumuwuh,
tumrape mring pambêgan, eling dene dunungneki, ing pramana dadi nora
kasamaran.
8. Ambeging bumi winarna, sun-têbungkên amot yêkti,
karêpe amot sadhengah, dene kaananing bumi, bobot sakeh dumadi
tumraping, pambêkan bakuh, dununge ing jatmika, sarira antêng tyas
mintir, ing wasana dadi nora berabeyan.
9. Ambêking kanang
maruta, sun-têmbungkên kamrat yêkti, karêpe kamot sabarang, dene
kaananing angin tansah katadhah dening, samoaning kang tumuwuh, tumrape
mring pambêkan, têmên dene dunungneki, aring ingkang napas dadi tan
ndaleya.
10. Nahan ambêking sagara, sun-têbungakên mamrat yêkti,
karêpe momot tan wêgah, kaananing kang jaladri, tan nampik datan milih,
sasarah tumaneng laut, tumrap pambêkan sabar, neng rêrêming rasa jati,
dadi nora pradulen sugih waonan.
11. Kanang ambêking akasa,
sun-têmbungkên mangkyat nênggih, kaêpe pamêngka ika, dene kaananing
langit, datan sah angaubi, saisining ngrat kawêngku, tumrap ambêg
santosa, dumunung sarehing kapti, dadi nora gimirên karêp sadhengah.
12. Lah ta padha kawruhana, kumpule pambêkan gati, among amot kamot
miwah, momot mêngku jangkêpneki, dene tumrapireki, pambêkan lilima iku,
eling têmên mantêp lan, sabar santosaning ati, de dununge pambêkan
limang prakara.
13. Pramana jatmika ing tyas, aringing napasireki,
kalawan rêrêming rahsa, sareh ing karsa mumpuni, mungguh dadinireki,
pambêkan lilima mau, tan samar tan dahwenan, tan sêmbrana lawan malih,
tan panasan tan gimiran pungkasannya.
14. Mêdhar kang Panca
Dumadya, limang ukara ginupit, angin babaring antiga, nalika ingsun
arani, têtêp karêpireki, tetela ing ananipun, têtêp dadining gêsang,
kawahana tandhaneki, de tandhane iku ana ing pangrasa.
15. Pindho
lêpasing kang manah, ramatas ingsun arani, karêpe tatas naratas, yeku
têdhas anêdhasi, satuhu anêtêpi, sangkan paraning tumuwuh, dene ta
pratandhannya, sonya ruri anartani, nyatanira ing pamyarsaning kang
karna.
16. Kaping tri tumamanira, punglu mamis sun arani, tumêlêng
karêpe apan, patitis iku ngencoki, datansah anêtêpi, marang
dudununganipun, tumanêm pratandhanya, nyatane lungguhireki, aneng lathi
iya iku pamicara.
17. Kaping pat laraping pêdhang, maratas ingsun
arani, karêpe mring kaputusan, pêgat tanpa kiwir-kiwir, babarpisan
nêtêpi, tandha kasampurnanipun, nyatane ing pangganda, arum bangêr amis
bacin, arum sêdhêp kanyataan saka grana.
18. Ping lima rêmbêsing
toya, tumuhas ingsun arani karêpê tumus arabas, iku têrus anêrusi, dene
ptatandhaneki, linggabathara satuhu, jumênêng batharanya, mungguh
kanyataaneki, ing paningal jangkêp kang Panca dumadya.
19. Kumpule
kadadyan lima, têtêp tatas sarta titis, putus tumus sah lilima, gênahe
lilima maring, tetela têdhas tuwin, angincoki pêgatipun, kanyataaning
lima, kawahana sunyaruri, myang tumanêm sampurna lingga-bathara.
20.
Nyatane ing kadadeyan, lilima tan liyan maring, pangrasa ingkang
kapisan, ing karna kang kaping kalih, ing lesan kaping katri, ing grana
kang kaping catur, ing paningal ping gangsal, kadang dewa putra sami,
sru katrêsnan umatur kalajêngêna.
21. Odipati mêdhar sabda, prabawa
limang prakawis, nahan landhêp kang kapisan, iku sun arani lêngit,
marang singit karêmpit, karêpira iya iku, mamêdeni wong kathah, dene wus
anjumbuhi, kalawan Hyang Maha Suksma Kang Kawêkas.
22. Wus
anunggal sakaanan, sarira suksma pribadi, kapindhone kawaskitan, wikan
purwaning dumadi, ing agal miwah rêmit, sawujud Bathara Luhung,
akaprabawan saka, waskithanireng panggalih, kaya-kaya uning sadurung
winahya.
23. Sumunu kang kaping tiga, iku lênyêp sun arani, karêpe
wingit sanyata, antêng ruruh anyênênni, de wus nugraha jati, Bathara
ingkang linuhung, kaprabawanan saka, sarwa dyatmika ing budi, nênging(~)
nala nêrusi marang sarira.
24. Sumulap ingkang kaping pat, lêmarap
ingsun arani, angulapi karêpira, iya iku (m)balêrêngi, kang mandêng tan
kuwawi, dene ta uwus saestu, rikang sotya-bathara, awit kaprabawan
saking, anarawang sadaya sarwa pramana.
25. Mamarap kang kaping
lima, lêmahab ingsun arani, maladi karêpe ika, iya iku angurubi, dene ta
wus linêwih, sajiwa bathara iku, wus kaprabawan saka, sarwa wibawa
wiryadi, uwus ganêp prabawa limang prakara.
26. Kumpule prabawa
lima, juga lungit kadwi wingit, tri wingit ngulabi warna, kaping limane
maladim gênahe prabaweki, kang sapisan iku alus, mêdeni kapindhonya,
kaping trine anyênêni, pat (m)blêrêngi amaladi limanira.
27.
Prabawa ingkang prabawa, waskitha ingkang rumiyin, pangrasa ping
kalihira, dyatmika kang kaping katri, pramana caturneki, wibawa ping
limanipun, atusing pangandika, -nira Sang Hyang odipati, myang pra dewa
dyan muksa mring pakayagan.
28. Mangkane kang Sastra Cêtha, mungguh
Panca purwandeki, bumi gêni angin toya, dadi jasate kang jalmi, langit
ngibaratneki, ing alam suwung sathu, dene wus kanyataan, amêngkoni ing
dumadi, de karêpe batin mêngku kalairan.
29. Dene ta Panca dumadya,
Pancadriya dunungneki, pangraos ingkang sapisan (˚) pamyarsa kang
kaping kalih, pangucap kang kaping tri, pangganda kang kaping catur,
paningal kang kaping lima, sadayeku padha dadi, trêsandhaning uripe
ingkang manungsa.
30. Mungguh kang Panca prabawa, puniku
amratandhani, katarimaning manungsa, katarimaning manungsa, katingaling
sarira di, waskitha têgêsneki, lêrêsing pramana estu, pangrasa têgêsira,
lêpasing karya sayêkti, pramana pan lêpasing pandulunira.
31.
Dyatmika ing têgêsnira, sênênning cahya mranani, wibawa têgêse apan,
mêngku sakeh raos jati, pinetak lima malih, sarira-bathara iku, uwus
abadan budya, sawujud bathara nênggih, satuhune uwus nunggal warna rupa.
32. Nugraha bathara ika, uwus ênêng sarta êning, netra-bathara iku
apan, uwus linêpas ing budi, sajiwa-bathara di, wus langgêng kaananipun,
kawula Gusti nunggal, lah anakmas wus baresih, Sastra Jendra unggahe
mring Sastra Cêtha.
Nyuwun agunging samudra pangaksama dumateng
sadaya para sarjana ugi pinisepuh mugi purun nampi keladhug kurang
trapsilaning pun Kumitir sampun kumalancang wantun ngedalaken kawruh
ingkang sinengker punika, Kumitir namung sadermi ngleruri kabudayan Jawi
paribasan : ‘canthing jail dicidhukna banyu segara olehe iya mung
sathithik, lowung dene taksih saged nyidhuk, sanadyan namung saisining
canthing jail, tinimbang suwung blung. Sampun titi tamat wedharing
kawruh Sastra Jendra Hayuningrat menggah unggahing mring Sastra Cêtha,
tumplêg ing maknawi kinarya lalantaran ing agêsang wus anyêkapi, mugiya
tansah angsal kanugrahan saking ngarsaning Hyang Murbeng Gesang. Rahayu.